Truyệnngắn: Phan Cung-Nghiệp
(Đăng trên Tiềntuyến, số 2499 — 17/6/1973, trang Vănhọc Nghệthuật, kỳ 147)
x X x
Chứngkiến thịtrấn mấthẳn sinhkhí sống bìnhtại nhưxưa. Tìnhhình chiếnsự toànquốc khẩntrương hẳnlên từ cuộc xuaquân xâmlăng vượt Bếnhải của Cộngsản. Mọingười đểlộ nét loâu ramặt.
Mấy ngày trướcđây, xecộ ditản dậpdìu rời thịtrấn. Những chiếcxe về Quinhơn tảncư dânchúng rờikhỏi miếngđất dấuyêu của họ. Dânthịxứ bặtvắng dầndần trên thịphố, lẫnquất chỉ còn những khuônmặt của dântỵnạn từ Hoàiân, Tamquan đổxô về Bồngsơn tìm chốnanlành. Những chuyếnxe…
Thư khá bốirối về tìnhhình hiệntại. Nửa muốn về Quynhơn với chị Thiên vì sợ chị ngóngtrông. Nửa muốn ởlại với mảnhđất mà Thư thươngmến. Một cáigì thật đằmthắm nổidâng trong tâmtưởng Thư về Bồngsơn. Khó nói, khó cóthể nhậnthức rõràng được điềuđó. Hẳnnhiên thứ tìnhcảm ấy thiêngliêng vôcùng. Ngườita đã đi, bỏđi.
Lầnđầutiên thịtrấn này ngậpchìm trong nỗi đedoạ khốnkhổ hơnbaogiờhết.
Thư đâmra bùingùi xúcđộng. Ngày về thămlại Bồngsơn chínhlà ngày ngườingười lũlượt dắtdìu nhau bỏđi. Ngượcvề chốn anbình giảtưởng mà Thư đã sống từ thuở lớnlên đến bâygiờ cũng đã có quá nhiều cựcnhọc. Thànhphố của annghỉ, của dongduổi bìnhyên, không âulo, khôngphải sợhãi với mọithứ antoàn nhưnhứt. Thư nghelòng hếtsức xótxa. Nhưng dùsao Thư vẫncòn tronglòng niềm tintưởng để ởlại chờđón tinxa.
Gát chiếc nạnggỗ bêncạnh, Thư ngồixuống bựcthềm đốtthuốc hút ngó mônglung. Nắng đổ trắngxoá xuống mặtđường imquạnh. Thịphố lưathưa bóngngười qualại, nhà nốitiếp sansát nhau là những cánhcửa đóng lớtphớt chỉ còn đôiba nhà nán ởlại như chờđợi nỗi annghỉ mongmanh. Thư khẽ thởdài. Bọn họctrò mộtsố lớn đã rời Bồngsơn từ tuầntrước, vì lúcđó đã có tin nẫu về bắt đem đi những họcsinh mườibốn mườilăm tuổi trởlên để chíchthuốc kíchthích chiếnđấu. Trườngốc đóngkín cửa. Thầybà lầnlượt bỏđi. Đôilúc Thư cũng thấy hết tintưởng ở mình, còn có ai ởlại đâu?
Thư nhắmmắt lại, cảmthấy khóthở, cố dồnhết thầntrí laođao vào nỗilãngquên. Tiếng bom nổ dội từ bênkia ngọnnúi trọc đầu rềnvang cả mặtđất, tiếng phicơ, tiếng súnglớn súngnhỏ nổrền bênkia sông. Tiếng đạiliên trút sang bênkia cầu từ những ôcửa trựcthăng nổ nghe giòngiã. Mởmắt ra — chắcchắn Thư sẽ nhìnthấy từ miền rừngnúi những cụmkhói cấtcao.
Triệu trởvề. Triệu dựng chiếc xeđạp dưới hiênnhà trởvào. Triệu nhìn Thư cười, mồi điếuthuốc rồi ngồixuống cạnh Thư. Thư thoảng nghethấy Triệu thởdài, Thư hỏi vuvơ vàiba câu thỉ thấy Triệu lắcđầu.
Triệu nói Cộngsản đã trànngập Hoàiân, nẫu đang đánhrút để trútvề Bồngsơn. Thư cười hỏi: “Anh sợ?” Triệu lắcđầu nhènhẹ: “Tôi ởlại cho đến phút cuốicùng.”
Mới hồisángsớm, đạn nẫu pháokích từ bênkia đầunúi vào thànhphố làm chết trọn một giađình năm người mà Thư có quenbiết.
Cănnhà sụpđổ, khói nghingút bốccao và chẳngai buồn chôncất những xác thâyngười vụnnút. Đó là nhà của ông H. dưới khu phố mới, vài ba quảđạn lọt vào quận, línhtráng thươngvong được đưavề nhàthương thịxã hết. Ở khu nhà thương, trongkhi dânchúng đã bỏđi hết chẳngcòn sótlại một ai, lính từ Trungđoàn đỗquân về đóng ởđấy. Dây kẽmgai giăng tứtán. Lính đóng dọctheo các lộgiới. Mấy ông Bácsĩ TântâyLan đã bỏvề Quynhơn, bịnhviện chỉ còn sótlại vài ba bácsĩ Việt và mấy ytáviên với lòng xaođộng.
Triệu hỏi Thư dùngcơm chưa, Thư nói rồi.
— Đằng nhà Thế? Triệu hỏi. Thu khẻ gậtđầu. Rồi Thư thấy Triệu imlặng, mồhôi rướm trên trán Triệu, tóc rối xoảxuống vầngtrán với đôimắt lờđờ nhìn qua đôi kínhcận làm Thư ngỡnhư Triệu đang khóc với đôimắt ướt!
Đạnbom tiếptục nổ ìầm trên núi bênkia sông. Khói bốclên từng cột caongất trong nắngchói. Thư imlặng chẳngmuốn nóigì, Chiếc châncụt, đôinạng đã làm Thư mệtchán từ thuởnào – để giờ chứngkiến thêm bộmặt thực của chiếntranh làm lòng Thư lại thêm ngaongán. Buổitrưa và nắng. Thịtrấn cùng nỗi imvắng. Đãcó lệnh giớinghiêm từ sáu giờ tối đến sáu giờsáng. Khuphố imlìm với những caoốc được trưngdụng làm nơi phòngthủ với những baocát chấtđầy và súng sắt đenđủa dọcngang làm khôngkhí trởnên khóthở nặngnề. Kẽmgai giăngkhắp ngãba ngãtư đường vào thônxóm, chùachiềng, chợbúa, vàora và bệnhviện v.v…
Đủthứ làm Thư chóngmặt. Lính được thả dọc hết thịphố, những cái nónsắt, súng lênđạn – và nỗi imlặng làm khônggian thêm côtịch nặngnề. Buổitrưa đang qua và sẽsắp hết một ngày. Mặttrời cònđang lừngchừng, rồi sẽ lặn.
Hồiđêm, đang ngủ Thư và Triệu bỗng giậtmình thứcgiấc vì nghe đạnbắn nổ ran hướng dốc đồi mười. Thư trởngười mởmắt trôngra ngoài khung cửasổ thấy rõ những trái hoảchâu treo lơlửng trên nềntrời tối vànghoe. Cộngsản đã về đồi dốc! Còn baoxa nữa sẽ đến Bồngsơn? Thư bănkhoăn loâu và Thư nói với Triệu nhưthế. Triệu cười bảo mai mình cũng nên làm một căn hầm cát nổi để đề hòng những sựviệc bấtngờ. Thư hỏiđùa: “Bấtngờ hay tìnhcờ đây ôngbạn?” Triệu cười lớn bậtdậy:
— Thôi ngủ chẳngđược – ông có nghe quận đềba 105 lên dốc không?
Thư cũng bật trởdậy chốngnạng lò dò trong bóngtối bật diêm thắpsáng câyđèn dầulạc trong cănnhà imtối. Triệu đunnước phatrà. Thư biết mình sẽ chẳng ngủ được nữa rồi.
Đạn nổ rònrõ với tiếng đạnbay réo vivút xétrời… Trêncao từng quả hoảchâu được bắnra chóisáng lunglinh. Một mãnh ánhsáng lùaqua khung cửasổ nhỏ, chạydài như bóngnắng mây che. Đêm đang imsâu đã bị khuađộng bởi tiếng súngnổ vangtrời. Thư chợt losợ nẫu trànvề ở miệt cầutre trên Huyện Hoàiân.
Nước đang đun sôilên. Triệu lúicúi bỏ trà vào chiếc canhựa lớn, nói đùa:
— Giờnày sướng nhé anh Thư; chủnhân cănnhà nhường quyền khaithác cho bọnmình – mai mình cũng nên kiếm một cô nào cho vui đêm. Thư bật chửithề trong miệng:
— Giỡn hoài cậu. Gái ditản chiếnthuật về Quynhơn hết rồi, còn có ai mô? Triệu cười với điếuthuốc cắm nghiêng trên đôi bờmôi khô toả khói lờmờ trong vùng ánhsáng vàngvọt của ngọn đèn dầu.
Những ngụm trà nóng bốckhói thơmngát hươnghơi. Một chút men đắng ngọtlịm trôiqua cổ làm Thư dễchịu đôichút. Thôi. Mặc hết! Mặccho bomđạn nổ tơibời. Mặccho đêm rựcsáng hoảchâu. Thư cốgắng quên thựctại khốnkhổ này. Thư muốn hưởng mộtchút cáithú đằmthắm bên lytrà và tránh không nghĩvề chiếc châncụt của mình và đôi nạnggỗ.
Triệu vẫn giữ nụcười trênmôi. Suốtđêm tiếng súng nghe nổ đều. Từ khu quận nằmtrên đầucầu, tiếng kẻng báođộng vanglên trong thanhlặng, Xaxa tiếng đạibác câu về dốc, theosau là tiếng nổrền và mặtđất nghenhư runglên từngchặp. Thư ngãngười tựavào vách hútthuốc. Triệu ngồi xếpbằng trên giường, nhịpchân khoẻ và mạnh như đang cốgắng lấnát tiếngsúng.
Đêmsâu súngđạn sắp trànvề thịtrấn. Trong cănnhà tịchmịch hai bóng người ngồi nhìnnhau qua thứ ánhsáng lờmờ của ngọnđèn dầulạc với đốmlửa đỏ lelói lànkhói. Gió khua từ lòngsông trôiqua thịtrấn, thổiqua những vòmcây cao khuađộng làm tiếng lá nghe laoxao. Tiếng súng vẫnlà tiếng nổibật vanglên giữa đêmtrường. Mai thứcdậy để thấy có thêm người dân thịtrấn lũlượt bồngbế đưanhau rời thịphố. Chắcchắn thế.
Triệu nói vuvơ về Thế, nhà nó nghèo nên chẳng điđâu hết. Kểra thì tìnhhình chiếnsự cũng thật đángngại. Giọng Thư nói thế, chenlẫn niềm tiếcnuối chuachát. Triệu vẫncứ nhịpnhịp chân, và anh hát nhỏ “Cõng thầy cụtchân qua rẫybắp ruộngnương, cõng thầy cụtchân ôm chiếcnạng trên người…” Thư imlặng nghe lòng bângkhuâng giâylát. Bản nhạc “Trên dặmtrường” mà Thư đã sángtác đã ghilại hết những gì mà Thư muốn nói về Thể, một thứ tình thầytrò thấmthiết tìnhnghĩa baola.
Ngàynào Thư còn dạyhọc ở ngôitrường ngóiđỏ với đôinạng bướcchân khậpkhiễng – một chút thânyêu. Mộtchút thắmđằm hơihướng tìnhnghĩa gắnliền với đất Bồngsơn. Saunày Thư làmđơn xin bãinhiệm và Triệu được bổ về dạy đến ngàynay.
Gần hè rồi, trườngốc chưakịp mãnkhóa đã phải đóngcửa sớm vì tìnhhình anninh bị đặt trong vòng đedọa.
“Qua bao đoạntrường, mới thấy tìnhthương, cõng thầy quá bước quá bước sơnhà…” (*) Triệu vẫncòn hát. Tiếnghát trong cănnhà tối vắng bị chìmlẫn trong tiếngsúng vangrền xaxa. Thư nghe một niềm xúcđộng dânglên trong tâmhồn đauđớn. Thư còn nhớrõ những kỷniệm nhọcnhằn đauthương và đằmthắm tình thầytrò ở Thể.
Hút hết điếuthuốc này, mồi tiếp điếuthuốc khác. Thư và Triệu ngồi lẫn trong bóng đèndầu mờtỏa chờ sáng. Hơn 2:30 giờsáng rồi. Súngđạn vẫn còn réovang ngoàixa. Chắc đang đánh lớn ở dốc, Đồi Mười.
Triệu nói về Cường. Thiếutá Quậntrưởng Hoàng Lê Cường với những dựán về Bồngsơn cùng với sự bànhtrướng kiếnthiết mởlớn thịtrấn Bồngsơn với các đườngxá có mang tên. Triệu nói thật phục ôngta, chưa ông nào làmđược như ổng. Hômtrước còn yên, ông còn nói chuyện dưới trường về cuộc dungoạn núi Bìnhsơn với bọn họctrò nghe thậtđã lỗtai… Giờ chắc đang khốnđốn với tìnhhình hiệntại. Thật khó ngờ.
Thư tỉnhdậy sớm sau giấcngủ muộn níukéo anh vào khoảng thờigian gần sáng — từlúc tiếngsúng đã ngưng nổ ở đầudốc. Triệu còn ngủ mansay. Thứcdậy làm đôiba độngtác thểdục, Thư nghe thểxác mỏirời với khúc châncụt têcứng. Cặp đôinạng qua nách, Thư khậpkhểnh bướcra saunhà rửamặt.
Buổisáng trời giăng mây đen nhuốm mưa, màu ảmđạm, huyhoắc. Thư cố thở từng ngụm dài, tìm chút thoảimái trong từng vũng khôngkhí ngọtlịm. Nắng đã chết. Buổisáng như buổichiều… Bầutrời thấpxuống, ẩmđục. Những cánh lá xanh ngoài vườn nhỏ hìnhnhư cũng muốn rũhéo trong khônggian âmu, têẩm. Gió vờn túalên từ mặtsông ẩmướt, thoảng mộtchút selạnh kìquặc của những ngày đầu hè. Giờ nầy miềnNam đang sửasoạn cho những ngày mưalũ ngậplụt. Bấtgiác những ýnghĩ vuvơ thế đã làm lòng Thư bùingùi chợt nhớđến những chuyến đixa của thời tuổitrẻ. Chiếc chân. Đôi chân đã mấtđi một chiếc. Dòngsông xanh và chiếc chân Thư gởilại làm đờisống anh haomất không ít nỗi bìnhthường, và sự đauđớn ítnhiều.
Buổisáng của một ngày trong phốthị đang bị đedọa bởi súngđạn, trông xơxác. Nhà cửa đóngkín. Đườngphố vắngtanh. Đôiba người lầmlũi qualại với chiếcbóng vậtvờ một luồng sinhkhí héohắt với nỗi thươngđau trong chiếntranh.
Thư chốngnạng loayhoay trước hiênnhà. Trải đôidép caosu xuống nềnđất, Thư ngồibệt lêntrên với cửđộng khókhăn của một kẻ đã bị haohụt mấtđi mộtphần thểxác. Điếuthuốc thắplên, lànkhói trắng baybay và nỗibuồn baybay… ngoài chúng ra khôngcòngì để nốitiếp những ýnghĩ dởdang. Thư vẫn chưa toanliệu chuyến trởvề lại Quynhơn với chị Thiên — chắcchắn là chị đang trôngđợi Thư ghêgớm.
Thư bật thởdài têtái.
Buổisáng trôiqua, đến gần ngọ. Thư lại nghe tiếng trựcthăng bayvề rợpphố. Hoảtiển bắtđầu túaxuống phóngsang bênkia đầunúi. Tiếng chósủa. Tiếngnổ. Tiếng rềnvang. Từng quảđạn bắnđi nghe chóitai, “chảng… chảng…”
Những chiếc trựcthăng đuanhau xối đạn tới mụctiêu phíatrước. Tiếng đạiliên, tiếngnổ. Cộtkhói và lửa. Thư trôngthấy rõ tầmđạn lửa túara in rõ trên nềntrời xámngoặc muốn mưa.
Thư cảmthấy nhứcđầu và chóngmặt, chẳngcòn thiết gì hết. Chốngnạng đứngdậy, Thư quay ngóvào trongnhà và thấy Triệu còn nằm ngủnướng trên giường. Thư bỏđi saukhi khép cánhcửa lại và lòdò khậpkhểnh chốngnạn đi dọctheo vĩahè khuphố ra quán bà Tư. Một ly càphê. Một chỗngồi ọpẹp trên chiếc ghếgỗ nhìnra đường, trông thẳng ra ngãba ở ngõ vào chùa. Kẻmgai! Giăng mắc tứtán.
“Đặcbiệt càphê cho thầy đấy nhé. Nay thì chẳngcòn biết buônbán với ai nữa hết. Cảngày chỉ biết mởcửa trông rangoài nhìn trựcthăng bắn…” Bà Tư cườinói khi mangra cho Thư một ly càphêsữa nóng bốckhói.
Thư mĩmcười ngóngnhìn ra khung cửasổ khéphờ, và chờđợi một cơnmưa mùmịt trút xuống bên ngoài.
Từng ngụm càphê nhỏ đắnglịm. Thư uống thưthả và đốt từng điếuthuốc nghengóng vuvơ chờ ngày qua mộtcách mệtmỏi. Khói caphê bốc từng ngụm bay ngang mũi thơmngát. Thư thởnhẹ, nhìnthẳng ra phíatrước. Ngày đang qua. Súngđạn nổ và mưa sắp trút. Trong căn quáncốc nghèonàn của bà Tư ítra hiệntại còn có chỗ cho Thư laivãng để khỏalấp thờigiờ trốngvắng, buồnnản cựcđộ.
Những ngày bêncạnh chị Thiên ở Quynhơn Thư chẳngbiết phải làmgì, rồikhi giờđây ra Bồngsơn lại tiếptục những ngày sống mộtcách chánchường , và lại phải chứngkiến thêm khungcảnh chiếntranh đang sửasoạn cho một bộmặt mới nhiều thayđổi ở thịtrấn thânyêu nầy.
Súng và đạn. Chưa biết ngàynào thịtrấn nầy sẽ thành bãi chiếntrường. Còn có người ởlại như Thư, sự hiệndiện của họ gâynên niềm tintưởng còn nở lớn trong Thư, Thư chưa muốn rời nó. Đường quốclộ còn thôngsuốt, Thư cóthể rời Bồngsơn bấtcứlúcnào. Vì tin thế nên Thư còn ngầnngừ chưa muốn rờixa Bồngsơn.
Bà Tư ngồi bên kia đầu bàn, nhai trầu nói vu vơ. Trựcthăng bắn coi bộ dữ quá há thầy? Không biết nẫu có trênnúi đó không mà ngàynào cũng bắn hoài. Thư cười nhìn bà nói có chứ sao lại không! Bà Tư khẻ chépmiệng:
— Chắc chết nhiều. Thư lại cười. Điếuthuốc tàn Thư mồi thêm điếuthuốc khác.
— Tạisao, thầy không về Quynhơn với giađình chorồi! Chị Thầy có nhàcửa trong ấy mà!
Thư nói:
— Tôi chưa muốn đi chútnào hết. Chắc chẳngcó chuyệngì đâu. Còn bà saolại chưa chịu đi. Già rồi phảilo đisớm để bọntrẻ còn lại rủi có chuyệngì mới chạyđược chứ…
Bà Tư quaylại nhìn Thư cườibuồn:
— Đi rồi lấy gì sống thầy. Nghèo quá, ởlại còn có chút cơm ăn. Đi là chết…
— Ởlại cũng chết, rũi nẫu trànvề đánh rồi mình kẹtlại cóphải là… chết không?
Bà Tư khẻ thởdài. Bà hỏi:
— Thầy nói thế sao thầy không về Quynhơn đi chorồi?
Trời đang dần đỗ sang trưa. Không có nắng. Âmu như buổichiều. Khoảng khônggian đó với thứ ánhsáng lelói gần hết một buổitrưa. Thịtrấn trởlại imlặng hoàntoàn khi mấy chiếc trựcthăng thôi bắnphá bên kia đầunúi.
Thỉnhthoảng, ngoài đườngphố mộtvài người đạpxe lẻloi qua trông thật buồnbã câmlặng. Thư nhìntheo, nén tiếng thởdài.
Ly càphê đã cạn, đáy ly chỉ cònlại những vợnđen. Thư rót trà ra uống, ngồi imlặng bên bà Tư đốidiện bìnhthản nhaitrầu. Quán hẹp chậtchội, nghèonàn. Đôiba chiếc bàn gốm cũkỹ kê lộnxộn, có vài chiếc kệ gỗ mụcnát kê trên vài viêngạch bày quàvặt bánhkẹo, thuốclá. Khôngkhí ám mùimốc hơihướng ubuồn lặnglẽ. Khoảngsáng duynhất đỗ từ ngoàicửa vào chỉ đủ soirõ khuônmặt bà Tư với nhiều nét bănkhoăn. Thư imlặng quansát. Từng ýtưởng rờirạc khôkhan dấylên trong đầu Thư rỗngkhông quạnhquẽ.
Những ngày gầnđây đã bớt xecộ ditản đưa dânchúng rời Bồngsơn. Nhưvậy không cónghĩalà người trởlại nhiều mà là đã rađi gầnhết — nhấtlà dâncư sống dọctheo khuphố có chútít tiềncủa. Trong thônxóm hẳnchắc còn nhiều người ởlại.
“Tìnhhình coibộ gaygo quá!”. Bà Tư lại thốt.
Thư khẻ gật đầu im lặng.
Thư chợt nghĩ ngayđến Triệu, khônghiểu liệu Thư và Triệu sẽ nánlại đây chođến baogiờ. Khôngbiết baogiờ chiếncuộc mới trànvề đây. Chờđợi. Nỗi chờđợi có nhiều đedọa rìnhrập. Thựcra Thư cũng không thathiết về Quynhơn cho mấy.
Tínhtiền xong ly càphê Thư chốngnạng rađường, đi khậpkhểnh từng bước. Từng bướcchân lụpcụp vanglên trong lòng phố vắng. Tiếng nạng khua và tiếng dép kéolê nghe rõ mồmmột. Thư nghethấy và nghe lòng têđiếng. Chiếc chân cònlại giamgiữ đờisống Thư trong nỗi khốncùng của kẻ đã bị thiệtthòi nhiều. Hồi còn đủ đôichân ngày hai buổi đidạy bìnhyên không mang nhiều lắm khúcmắc nghĩsuy. Nay đãhết. Đãhết.
Thư cắmcúi đi, ráng bước nhanh vềhướng nhà chokịp buổicơmtrưa và trướckhi trời đỗmưa.
x X x
Phan Cung-Nghiệp
Saigon 1972